Beeld van "De Smid" houdt herinnering aan markante dorpssmid Hendrik Hendriks levend

 
Zonder veel ophef is Beneden Leeuwen een monument rijker. Voor het pand van Opticien 't Oogpunt (tussen De Diskohoek en kapsalon Ruisseau Claire) is het beeld van "De Smid" geplaatst.
Deze plaats is niet toevallig gekozen. Tot 1980 was hier de smederij van de markante dorpssmid Hendrik Hendriks, "Hendje de smid" gevestigd. Overigens was Hendje de smid niet alleen bekend als dorpssmid, maar ook als ondercommandant van de brandweer van de voormalige gemeente Wamel.

Met het beeld is Beneden Leeuwen een gedenkteken rijker dat niet alleen herinnering aan een markante dorpspersoonlijkheid  levendig houdt, maar ook de herinnering aan het uitgestorven beroep van dorpssmid.

De dorpssmid

Vroeger was er geen dorp dat die naam verdiende zonder smid. In Beneden Leeuwen waren er tot de vijftiger jaren van de vorige eeuw minstens drie. Behalve smid Hendriks had het dorp ook smid Ruttenfrans, in het pand waar nu de Marskramer gevestigd is, en smid Gorsseling in een pand aan de Dijkstraat schuin tegenover het huidige Gemeentehuis.

De nog jonge Hendrik Hendriks, "Hendje de smid", hier met zijn vrouw Marie in de deur van de smederij.

De smid besloeg de paarden met hoefijzers en deed verder alles wat met ijzer te maken had. Dit liep van het maken van stalen hekwerken en poorten tot het maken van schop of  deurgrendel. Daarnaast repareerde de smid alles wat van ijzer gemaakt  was, of het nu de smeedijzeren poort van een herenhuis was of de deursluiting  van een eenvoudig landarbeidershuisje.

Smeden

Smeden is het bewerken van ijzer dat in een smidsvuur, door verhitting tot ca. 900 graden, zacht gemaakt is. Op deze temperatuur kan het ijzer in bijna elke gewenste vorm gebracht worden.
Het smidsvak heeft een zekere magie en romantiek. De halfduistere werkplaats verlicht door het wakkerende vuur en het mystiek gloeiende ijzer en achter het aambeeld de stoere, sterke smid die met krachtige slagen van de hamer het ijzer vorm geeft.

Een smid bij zijn smidsvuur in het
Open Luchtmuseum in Arnhem

Veelzijdige vakman

Maar de dorpssmid deed veel meer dan smeden. Hij was de man die rijtuigen en karren repareerde en de man die je opzocht als er iets van ijzer kapot was dat hopelijk nog te repareren was. Een goede smid was creatief en vindingrijk en het is daarom niet verwonderlijk dat uit eenvoudige dorpssmederijen grote bedrijven gegroeid zijn zoals bv. de bekende vrachtwagen en autofabriek DAF en, om dichter bij huis te blijven, Machinefabriek Van Wamel Perfect die over de gehele wereld maai- en fruitsorteermachines levert.

Rechtsvoor de molen de smederij van Hendrik Hendriks. Op de voorgrond, met benzinepomp, het garagebedrijf en fietsenmakerij van Hannes Salet. De Zandstraat is nog onverhard. De foto is uit begin van de vijftiger jaren (ongeveer 1950) van de vorige eeuw.

Beslaan van paarden

Een smid beslaat, met het paardebeen tussen zijn zijn eigen benen geklemd een paard.

Een van de belangrijkste taken van de smid, in het tijdperk dat vooraf ging aan de auto, tractor en vrachtwagen, was het beslaan van paarden.
De smid maakte eerst, met smidsvuur, aambeeld en hamer het hoefijzer. Nog echt maatwerk want zonodig werd het op de maat van de hoef van het paard gemaakt.

Eerst een hoefijzer met ongeveer de juiste maat op de hoef van het paard passen, daarna het hoefijzer in het het vuur verhitten en in de vorm van de hoef  brengen. Vervolgens passen en zonodig nogmaals bijsmeden totdat het ijzer precies past.
Hierna werd het nog halfwarme ijzers met speciale hoefspijkers, ook door de smid zelf gemaakt, op de paardenhoef bevestigd.

Gevaarlijk werk

Een smid moest naast sterk ook niet bang zijn. Hoewel niet pijnlijk voor het paard, was het dier bij het beslaan altijd nerveus. Even niet opletten en een gemene trap kon een smid wekenlang uitschakelen.
Bij het beslaan moest de boer of voerman het paard in bedwang houden, maar als  deze geen overwicht op het dier had lukte dit niet goed en was het werk van de smid extra gevaarlijk.

Tijdens de mobilisatie in 1939 waren paarden in het Nederlandse leger nog belangrijk. Hier Hendje de smid met soldaten bij een paard dat beslagen moet worden.

Hendje de Smid

Hendrik Hendriks, zoon van een klompenmaker, begon zijn eigen smederij aan de Zandstraat in 1937. Tot 1980 werd de zaak in het vrijwel ongewijzigde pand voortgezet, waarna het pand uitgebreid en omgebouwd werd tot het winkelcomplex waarin nu speelgoedwinkel Top1Toys, CD en DVD-zaak De Diskohoek, juwelier Van Susteren, opticien 't Oogpunt en kapsalon Ruisseau Claire gevestigd zijn.

Voor Hendje, toen al 70 jaar was het nog te vroeg om te stoppen en de smederij werd verplaatst achter het winkelcomplex. Hier heeft Hendrik tot zijn tachtigste het werk nog voortgezet. In zijn tachtigste levensjaar werd hij door een hartstilstand getroffen, nog gekleed in zijn onafscheidelijke blauwe overall, gevonden door zijn kleinzoon Sander.

Hendje de smid met een kunstige sculptuur van een paard. Deze foto is gemaakt in de werkplaats die Hendje betrok na de verbouwing van de oude werkplaats tot een winkelcomplex.

Uitstervend beroep

Dorpssmid is een beroep dat vrijwel geheel uit Nederland verdwenen is en waarschijnlijk was Hendrik Hendriks een van de laatste actieve dorpssmeden die Nederland nog gekend heeft. Hoefsmid is wel een levend beroep gebleven waarvoor op sommige ROC's zelfs nog opleidingen bestaan. Verder zijn er nog gespecialiseerde smeden voor sierhekwerk, siersmeedwerk  en smeedwerk voor de restauratie van historische gebouwen.

Maar de creatieve, inventieve en veelzijdige dorpssmid is uit de maatschappij verdreven door goedkoop ijzerwerk uit lage lonen landen, het garagebedrijf, de doe-het-zelver en de wegwerpcultuur. Deze ontwikkeling geeft het gedenkteken voor een van de laatste Nederlandse dorpssmeden een extra betekenis.

Een smid achter zijn aambeeld in het
Open Luchtmuseum in Arnhem

Het gedenkteken

Om de herinnering aan een oud beroep en een markante persoonlijkheid levendig te houden is op initiatief van Tontje Banken (niet te verwarren met de ex-wethouder Toon Banken) het beeld voor de voormalige smederij geplaatst.

Het beeld is overigens niet een beeltenis van Hendrik Hendriks, maar een beeld dat dat circa zeven jaar geleden door beeldend kunstenaar Ed van Heck gemaakt is om het beroep van smid levend te houden.
Hoewel dus niet een beeld naar Hendrik Hendriks, is het opmerkelijk hoeveel overeenkomst met de lichaamsbouw van de smid in het beeld te herkennen is. Maar dit is waarschijnlijk geen puur toeval want Ed, een geboren en getogen Leeuwenaar, moet Hendje de smid nog gekend hebben en in hem het model van "de smid" gezien hebben.

Stoer, sterk en gespierd. Een man waar je heen kon voor een goed en gedegen advies, een vindingrijke oplossing en een goed stuk vakwerk. Een prachtig beeld, dat op een treffende wijze het beroep van de smid tot uitdrukking brengt en dat nu eindelijk de plaats gevonden heeft dat het verdient.

Hendje de smid met zijn kleinzoon Sander bij het smidsvuur, vlak voordat de oude smederij gestopt werd.  De ruimte is al uitgeruimd. 

 

Een gedreven brandweerman

Gedurende een lange periode was Hendrik Hendriks een gedreven brandweerman. Bijna altijd thuis was hij bij elk alarm een van de eersten die bij een brand op de brandweerkazerne arriveerde.

Zoon Tontje hierover: "Op de smederij stond een hulpsirene. Bij brandalarm werd deze ingeschakeld met een relais en na het klikken van het relais duurde het even voordat de sirene in werking trad. Voor Hendrik was de klik van het relais echter al voldoende om het werk neer te leggen en op de fiets te springen. Als men in het dorp de smid langs zag racen wist men dat de sirene niet lang meer op zich zou laten wachten."

De smid was jarenlang ondercommandant van de brandweer. Zoon Tontje werd ook actief in de vrijwillige brandweer en kleinzoon Sander is beroepsbrandweerman  in Nijmegen. Appels die niet ver van de boom gevallen zijn.